Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Sitesi

  • Yazıtipi boyutunu arttır
  • Varsayılan yazıtipi boyutu
  • Yazıtipi boyutunu azaltır
Anasayfa Çocuk Gelişimi Psikomotor Gelişim Psiko-motor Gelişim Dönemleri

Psiko-motor Gelişim Dönemleri

e-Posta Yazdır

Psiko-motor gelişim sürecinde içten ve dıştan gelen süreçlerin etkileşiminin sonucu olarak basit reflekslerle başlayan baş, boyun ve gövde kaslarının kontrolü aşamalar şeklinde gelişir. Benzer şekilde psiko-motor becerilerin temeli olan oturma, emekleme, yürüme, koşma, atlama, tırmanma gibi büyük kas psiko-motor etkinlikleri ve uzanma, tutma, bırakma, fırlatma gibi elin yönetimi ile ilgili küçük kas psiko-motor etkinlikleri de aşamalar hâlinde gelişir.

Gallahue (1982), psiko-motor gelişimini çocukluk dönemi ile sınırlayarak incelemiş ve kuramını piramit modeli ile açıklamıştır. Bu modele göre her bir psiko-motor gelişim dönemi, bir diğerinin üzerine kurulur. Piramidin temeli, refleksif hareketler dönemini göstermektedir. Bu dönemi, ilkel hareketler dönemi ve temel hareketler dönemi takip eder. Piramidin tepe noktasını spor hareketleri dönemi oluşturur.

Refleksif Hareketler Dönemi (0–1 Yaş)

Bebekler, bedenlerinin çeşitli bölümlerini hareket ettirmeyi sağlayan genel bir yetenekle ve refleks olarak isimlendirilen davranışsal tepkiler dizisi ile birlikte doğarlar. Yeni doğan bebeğin en bilinen ve en sık rastlanan bazı refleksleri şunlardır: Moro, adımlama, arama, yakalama-kavrama, emme, babinski, göz kırpma refleksi Bir refleks, bir uyaran türüne özel otomatik bir tepki oluşturur. Örneğin, ışık tutulduğunda göz bebeği otomatik olarak büzülür. Aşağı beyin merkezlerinin kontrolündeki ilkel refleksler gebeliğin 18. haftasından itibaren fetüste görülmeye başlar. Refleksler, genellikle yenidoğanın beslenmesini emniyete alma ve koruma gibi çift fonksiyonludur. Bir başka deyişle, yaşamı sürdürmeye katkıda bulunurlar. Yenidoğanın yanağına dokunan annenin memesi, başın refleksif dönüşünü uyarır, dudaklara değen meme başı refleksif emmeyi meydana getirir, gırtlağı uyaran süt refleksif yutmaya yol açar.

Refleksler, çocuğun ilk bilgi edinme kaynaklarıdır. Bebek için koruyucu ve arama/emme refleksleri gibi yiyecek sağlayıcı özellik taşırlar. Sinir sisteminin olgunlaşmasıyla refleksler, yerlerini istemli davranışlara bırakır. Yaptıkları hareketler bir amaca yöneliktir, ancak kaba ve kontrol dışıdır. Mesela bebek, bir nesneyi yakalamak istediğinde tüm gövdesinin katıldığı kaba bir hareket yapar.

Zamanla korteks daha geniş çapta idare etme gücü kazanır ve istemli hareketler başlar. Birçok refleks zamanla kaybolur ya da istemli hareketlerle bütünleşir. Bebekler, kasları üzerinde istemli kontrol geliştirdiklerinde istedikleri zaman emerler, istedikleri yere bakarlar, nesneyi yakalarlar. Davranış, artık özel bir uyaran tarafından kontrol edilemez. Refleksif hareketler dönemi, birbirini izleyen iki aşama halinde ele alınır.

Bilgi toplama evresi: Bu evre doğum öncesi dönemden başlayarak bebekliğin dördüncü ayına kadar sürer. Bu evrede refleksler, bebeğin hareketler yolu ile bilgi toplama, besin arama ve korunmasında temel araç olmaktadır.

Bilgi çözme evresi: Bebeklik döneminde yaklaşık dördüncü ayda başlayan bu evrede, beyin merkezlerinin gelişimine bağlı olarak refleksler giderek yasaklanır. Oturma, emekleme, sıralama, yakalama, bırakma gibi istemli hareketler ortaya çıkar.

Yaşamın ilk yılında psiko-motor gelişimin dönüm noktaları vardır:

İlk hareketler
Oturma
Emekleme
Desteksiz yürüme
Bağımsız yürüme

Bebeklerin bağımsız yürümeye başlama zamanlarında farklıklar görülebilir. Yine de ilk iki yıl içerisinde tüm bebeklerde benzer psiko-motor gelişim süreçleri ile gelişim gerçekleşir.

Yaş Psiko-motor Davranış
1 Hafta Başını, bir taraftan diğer tarafa çevirir.
1 Ay Yüzüstü durumda iken başını kısa süre kaldırabilir.
2 Ay Yüzüstü durumda göğsünü kısa süre kaldırabilir.
Başını, aniden kaldırıp düşürse bile oturur durumda başını dik tutabilir.
3 Ay Görme alanı içindeki bir nesneye kolunun tüm hızı ile vurur fakat isabet ettiremez.
4. Ay Destekle oturabilir, sırtı dengesizdir. Karın üzerinden yana ya da arkaya yuvarlanabilir.
Görsel alanı içindeki nesneyi takip edebilir.
Gözlerini uzaktaki ya da yakındaki nesne üzerine sabitleyebilir.
5. Ay Nesneye uzanabilir ve kavrayabilir.
Aşina olduğu nesneleri tanır.
6. Ay Mama sandalyesi üzerinde kolayca oturur. Sallanan nesneleri kavrar.
Nesneyi bir elinden diğerine geçirir.
7. Ay Desteksiz oturur.
Erişme alanı dışındaki nesnelere ısrarla uzanır.
İlk bloğu eline aldıktan sonra ikinciyi alır.
8. Ay Kendi kendine oturma durumuna geçer.
Yardımla ayakta durur.
9. Ay Mobilyalara tutunarak ayakta durur.
Ayakta durma pozisyonundan oturma durumuna geçebilir.
Fincanı tutabilir ve içindeki sıvıyı içebilir.
Yukarı tırmanabilir, çevresinde dönebilir.
10. Ay Elleri ve dizleri üzerinde emekler.
Mobilyalara tutunarak sıralar.
Her iki elinden tutulursa yürür.
Basit sözcüklere ve yönergelere tepki verir (“Dokunma, oyuncağı bana ver vb.”).
11. Ay Tek elinden tutulursa yürür. Çömelir ve eğilir.
12. Ay Çömelme durumundan kendini yukarı doğru kaldırarak dizlerini bükmeden ayakta durur. Düzgün bir şekilde oturur. Yukarılara çıkabilir, aşağıya inebilir.
Giyinme işlemine katılabilir.

 

Bu dönemde, bebekler için de gelişimi destekleyici etkinliklerin önemi büyüktür. Hareket etmeyi uyaran oyun aktiviteleri ile vücudun üst bölümlerinin gerilmesi, gövdenin dönmesi, baş ve boyun kontrolü, uygun kavrama vb. hareket becerileri geliştirilebilir.

İlkel Hareketler Dönemi (1–2 Yaş)

İlkel hareketler, ilk iki yaşta gözlenen istemli hareketlerin ilk biçimidir. Bebeğin oturması, emeklemesi, ayakta durabilmesi, gelişimde olgunlaşmanın önemini ortaya koymaktadır. Bu hareketler, yaşamın ilk iki yılında kemik, kas ve sinir sistemindeki gelişimin yanı sıra, bebeğe sağlanan alıştırma olanakları sonucu ortaya çıkar. İlkel hareketler, olgunlaşmaya bağlıdır ve ortaya çıkışlarında önceden kestirilebilen bir sıra izler. Normal koşullarda bu sıra değişmez ancak bunların ortaya çıkış zamanları, hızları çocuktan çocuğa farklılık gösterebilir. Bu bireysel farklılıkların kaynağını kalıtsal ve çevresel etmenler oluşturur.

Yaşam için gerekli olan istemli hareketlerin temelini oluşturan ilkel hareketler baş, boyun ve gövde kaslarının kontrolü gibi dengeleme hareketleri, uzanma, bırakma, yakalama gibi manipülatif becerileri, sürünme, emekleme, yürüme gibi lokopsiko-motor hareketleri kapsar.

İlkel hareketler dönemi iki aşama halinde incelenmektedir.

Reflekslerin ortadan kalktığı evre: Bu evre, doğumla başlar ve bir yaşına kadar sürer. Bu dönemde, sinir sisteminin olgunlaşması ile refleksler yerlerini istemli hareketlere bırakır. Bu dönemde istemli hareketlerdeki farklılaşma ve bütünleşme zayıftır. Hareketler amaçlı olmasına karşın, kontrolsüz ve kabadır. Örneğin, bebek bir nesneyi yakalamak istediğinde el, bilek, kol, omuz ve hatta gövdenin tümünün katıldığı kaba bir hareket yapar. Bir başka deyişle elin nesneye uzatılma sürecinde istemli bir hareket olmasına karşın kontrol eksikliği vardır.

İlk kontrol evresi: Birinci yaş ile ikinci yaş arası, ilk sene ortaya çıkan ilkel hareketler üzerinde alıştırmalar yapıldığı ve bunların kontrol edildiği evredir. Zihinsel ve psiko-motor süreçlerdeki hızlı gelişme sonucu ilkel hareket yeteneklerinde hızlı bir artış gözlenir.

Bu evrede bebekler, temelde denge sağlama, lokopsiko-motor ve manipülatif becerilerde uzmanlaşma ve kontrol kazanma ile ilgilenirler.

Denge sağlama: Bebek bedenini dik tutabilmek için yerçekimine karşı sürekli bir uğraş vermek zorundadır. Yer çekimine karşı kas ve kemik sistemi üzerinde kontrol sağlamak, tüm bebekler için önceden kestirilebilir bir sıra izler. Önce baş ve boyun kontrolü, daha sonra gövde ve bacakların kontrolü sağlanır. Bebeğin yatar durumdan dik duruma geçebilmesindeki sıralı ilerlemede, baştan ayağa gelişim ilkesi açıkça gözlenebilir. Yeni doğmuş bebek baş ve boyun kaslarını kontrol edemez. Birinci ayın sonunda, bu kasların kontrolünü kazanmaya başlar ve bebek yüzüstü yatırıldığında çenesini kaldırabilir. Beş aylık bir bebeğin ise sırtüstü yatırıldığında başını kaldırabilmesi gerekir.

Yaşamın ilk yılında kazanılan psiko-motor becerilerden bazıları

Yer değiştirme (lokopsiko-motor hareketler): Lokopsiko-motor hareketler, büyük ölçüde dengeleme hareketlerine dayanır. Bebek dengeleme hareketlerinde yeterli bir duruma gelmediği sürece özgürce yer değiştiremez. Bu dönemde kazanılan başlıca lokopsiko-motor hareketler, sürünme, emekleme ve yürümedir.

Manipülasyon: Manipülatif hareketlerin ortaya çıkması da yürümedeki gibi uzun ve sıralı gelişim aşamalarından geçer. Temel manipülatif beceriler; uzanma, yakalama ve bırakmadır. Bebek, dördüncü ayda nesne ile ilişki kurmasında gerekli olan el, göz koordinasyonunu sağlayabilir. Başlangıçta uzanma, kaba bir omuz ve dirsek hareketidir. Daha sonra bilek ve el harekete doğrudan katılır. Beşinci ayın sonunda bebek, mükemmel biçimde nesneye uzanarak dokunabilir.

Yakalama, doğumdan sonraki ilk üç ayda tümüyle refleksif bir harekettir. İstemli yakalama, uzanmanın başarılmasından sonra ortaya çıkar. Bebek, bir nesneyi yakalamak istediğinde önceleri başparmağını kullanamadığından nesneyi kabaca avuçlar. Bu durum, yerini zamanla başparmak ve işaret parmağının da kullanıldığı bir yakalama hareketine bırakır. Başparmağı yeterli ve etkili bir şekilde kullanarak yakalama, genellikle on ikinci ayda gözlenir. Bebek, on dört aylık olduğunda uzanma ve yakalama hareketi bir yetişkinden pek farklı değildir.

Bu dönemde en güç başarılan hareket, kendi isteği ile bırakmadır. İlk aylarda nesneler bebeğin elinden düşer. İstekle bırakma, yaklaşık onuncu ayda gerçekleşir. Bundan sonra bebekler, bu hareketi geliştirmek için sürekli olarak nesneleri bir yere bırakır. Bebek, on sekiz aylık olduğunda uzanma, yakalama ve bırakma hareketlerini başarılı bir şekilde kullanabilir.

Emekleyerek merdiven çıkar. ………………………………... 13-24 ay
Taklit ederek top yuvarlar. …………………………….……....13-24 ay
Çubuğa 4 halka geçirir. ………………………………………..13-24
Modele bakarak 3 küple kule yapar. …………………………. 13-24 ay
Merdivenlerden geriye doğru emekleyerek iner. ………….......13-24 ay
Çömelir, ayağa kalkar. ………………………………………...13-24 ay
Eğilerek yerden nesneleri alır. ……………………...……….... 13-24 ay
4 küpten kule yapar. ……………………………………...…....17-24 ay

İlkel hareket döneminde sırayla yapılan etkinlikler

Bu dönemde kazanılan hareketler, çok fazla kontrol gerektirir. Yürümede yeterli hale gelen çocuk; dikkatini hareketinden, çevreye yöneltir. Herhangi bir engel ile karşılaştığında hemen seri hareketten diğerine geçerek amacına ulaşmaya çalışır.

Temel Hareketler Dönemi (2-6 Yaş)

Yaşamın ikinci yılından başlayarak yedinci yılına kadar geçen süre temel becerilerin kazanıldığı dönemdir. Tüm çocukların ortak özellik taşıması ve yaşam için gerekli beceriler olmasından dolayı “temel beceriler” olarak ifade edilir. Bunlar; koşma, atlama, sıçrama, sekme, yakalama, fırlatma, topa ayakla vurma gibi hareketlerdir.

İki yaşından sonra temel hareketler kaba bir şekilde ortaya çıkar. Önce çocuk, kendi bedeninin hareket becerisini anlamak ve bunu denemek için çaba gösterir. Daha sonra bedeni üzerindeki kontrolü ile hareketlerini daha uyumlu ve kontrollü yapmaya başlar. Dönemin sonlarında ise çocuk, uyumlu ve kontrollü gelişmiş hareketlerini mekanik yönden etkili olarak gerçekleştirir. Beş-altı yaş döneminde temel beceriler olgunlaşmış olarak görülür. Çocuğun olgunlaşmasında iyi bir öğretim verilmesinin, cesaretlendirilmesinin ve alıştırma olanağı yaratılmasının önemi büyüktür.

Başka bir ifadeyle bu süreç; başlangıç, ilk ve olgunluk evresi olmak üç evrede gerçekleşir. Bu evreler, gelişimsel bir sıra izlemekle beraber her evreyi diğerinden kesin çizgilerle ayırmak mümkün değildir.

Başlangıç evresi: Bu evrede çocuklar, kendi bedenlerinin hareket yeteneklerini anlamak ve bunları denemek için çaba gösterir. Hareketler sırasında beden ya çok abartılı ya da çok sınırlı biçimde kullanılır. Ritim ve koordinasyon zayıftır.

İlk evre: Bu evrede, kontrol ve ritmik koordinasyon arttığı için çocuğun hareketleri daha uyumlu ve kontrollü olmaya başlar. Buna rağmen, abartma ve sınırlama vardır. Üç-dört yaş çocukları gözlendiğinde bu evrenin özelliklerini taşıyan pek çok hareket görülebilir.

Olgunluk evresi: Bu evrede çocuklar, mekanik yönden etkili, uyumlu ve kontrollü, gelişmiş hareket şekillerini sergiler. Beş-altı yaşına gelen çocukların bu evreye ulaşmış olmaları gerekir.

TEMEL HAREKETLER DÖNEMİNDE KAZANILAN PSİKO-MOTOR YETENEKLER

2-3 Yaş Büyük Kas Yetenekleri

 

Küçük Kas Hareketleri
Çift ayak sıçrar.
Geri geri yürür.
Destekle merdiven iner.
Durağan topa tekme atar.
Destekle öne takla atar.
İpe dört boncuk dizebilir.
Kapı kolu açabilir.
5-6 küpten kule yapabilir.
Kitabın sayfalarını tek tek çevirebilir.
Kâğıdı ikiye katlar.

3-4 Yaş Büyük Kas Yetenekleri

 

Küçük Kas Hareketleri
20 cm yükseklikten yere atlar.
Hareketli topa tekme atar.
Parmak ucunda yürür.
Üç tekerlekli bisiklete biner.
Salıncakta sallanır.
Kaydıraktan kayar.
Öne takla atar.
Ayak değiştirerek merdiven çıkar.
Havadan atılan topu tutar.
Üç parçalı yapboz yapar.
Makasla keser.
Çizgi üzerinden makasla keser.

4-5 Yaş Büyük Kas Yetenekleri

 

Küçük Kas Hareketleri
Tek ayak üzerinde 4-8 saniye durur.
Değişik yönlere koşar.
Dengede yürür.
Çift ayak üzerinde on kez sıçrar.
5 cm yükseklikteki ip üzerinden atlar.
Altı kez geriye sıçrar.
Top sıçratır ve yakalar.
Ayak değiştirerek merdiven iner.
Tek ayak üzerinde beş kere sıçrar.
Resimde ev, adam, ağaç çizebilir.
Makasla basit şekiller keser, yapıştırır.
5-6 Yaş Büyük Kas Yetenekleri Küçük Kas Hareketleri
Dengede ileri, geri, yanlara yürür.
İp atlar gibi sıçrar.
Topa yön vererek sıçratır.
İki elle top tutar.
İp atlar.
Sopa ile topa vurur.
Paten kayar.
İki tekerlekli bisiklete biner.
Kızak kayar.
Tek ayak üzerinde 10 saniye durur.
Barfikste 10 saniye asılı bekler.
Kalem tutar.
Büyük harf çizer.
Bir resmin sınırlarını taşırmadan boyar.
Kalemtıraş kullanır.
Resim keser.
Çekiçle çivi çakar.
İsmini yazar.
Koşarken yerden nesne alır.
Küçük harfleri, bakarak çizebilir.

Sporla İlgili Hareketler Dönemi (7-12 Yaş):

Bu dönem, genelde yedi ile on iki yaş arasını kapsar. İlkokul çocukları, yeni beceriler kazanmaktan çok daha önce kazandıkları temel becerileri daha akıcı ve doğru olarak ortaya koyarlar. Burada “spor” terimi geniş anlamıyla kullanılmıştır. Yani yalnız yarışma değil aynı zamanda eğlence ve spor etkinlikleri açısından gönüllü katıldıkları faaliyetler, oyun, dans gibi aktiviteleri de kapsayan bir araç olarak benimsenmiştir.

Bu döneminde, lokopsiko-motor, manipülatif ve dengelemeye ilişkin hareketler birleştirilerek ip atlama, üç adım gibi oyunlarda ya da futbol, basketbol gibi sporlarda kullanılır.
Sporla ilişkili hareketler dönemi, spor becerilerine geçiş evresi, spor becerilerini uygulama evresi ve spor aktivitelerine yaşam boyu katılım evresi olmak üzere üç evre halinde incelenmektedir.

Spor becerilerine geçiş evresi: Çocuklar yedi ve sekiz yaşlarında geliştirdikleri becerilerini, birleştirerek daha kompleks ve özel formlara dönüştürmeye başlarlar. Bu becerileri günlük yaşamda, çeşitli oyunlarda, rekreasyonel ve spora özgü ortamlarda uygularlar. Bu evrede çocuklar, kendilerini fizyolojik, anatomik ve çevresel faktörler tarafından sınırlanmış hissetmezler. Beceri düzeylerini, kilo, boy, kuvvet, esneklik, dayanıklılık gibi fiziksel özelliklerini dikkate almaksızın tüm spor branşları ile ilgilenirler. Bu nedenle çocukların spor branşlarına ilgisi kısa süreli olabilir.

Spor becerilerini uygulama evresi: Çocuğun beceri gelişiminde on birden on üç yaşa kadar ilginç değişimler yer alır. Çocuk, bu dönemde fiziksel kapasitesinin ve sınırlılıklarının farkına varmaya başlar. Artan zihinsel yetenekler ve deneyimlerle, çeşitli etmenleri de dikkate alarak belli bir branşa odaklaşmaya başlar. Beceri derecesini yükseltmek için tek çözüm, uygun sayı ve nitelikte alıştırma yapmaktır.

Spor aktivitelerine yaşam boyu katılım evresi: Yaşam boyu devam eden, on dört yaşında başlayan bu evrenin en önemli özelliği bireyin kazanmış olduğu hareket becerilerini yaşam boyu kullanmasıdır. Bir önceki evrede beliren ilgiler, yetenekler ve seçimler bu evrede daha da sınırlandırılır. Etkinliğe katılım düzeyi, bireyin yeteneklerine, olanaklarına, fiziksel özelliklerine, motivasyonuna ve geçmiş deneyimlerine bağlı olarak değişir. Birey artık yeteneklerinin üst sınırına yaklaşmıştır. Zaman, para, tesis, malzeme gibi etmenler spora katılımı etkiler.

Kısaca bu dönemdeki gelişim hızı, psiko-motor olgunluğa ve duygusal etkinliklere bağlıdır. Çocuk yedi yaşından on yaşına kadar olgunlaşmış olan temel becerilerini birleştirerek sporla ilgili becerilerini de kullanmaya başlar. Kuvvet, dayanıklılık, hız, denge gibi özelliklerin gelişmesiyle performans artar. Değişik hızlarda ip atlama, taş sektirme ve top fırlatma gibi hareketler, bu evrimin tipik geçiş hareketleridir. Hareketler giderek daha karmaşık ve spor türüne özgü seçilmeye başlanır. On bir yaşından sonra beceri gelişmesinde bireysel farklılıklar ve bir branşa (statüye bağlı olarak) yönelme şeklinde ortaya çıkar. Kapsamlı alıştırma ile yeni birçok hareket öğrenilmiş ve pekiştirilmiş olur. Çocuklar, hareket becerilerini öğrenmeye ve yarışmaya çok isteklidir. Daha sonraki yaşlarda ise spor dalına özgü hareketler ve becerilerle yaşlara göre spor dalları söz konusu olur.

Cinsiyet farklılığının psiko-motor beceri ve performans üzerindeki etkisinin arttığı bu yıllarda erkekler, sürat, sıçrama, fırlatma ve denge ile ilgili hareketlerde, kızlar ise esneklik ve küçük kas gruplarının koordinasyonunu gerektiren hareketlerde daha iyidir. Yapılan araştırmalar, kızların on dört yaş dolaylarında, performanslarının doruk noktasına ulaştıklarını, erkeklerin ise ergenlik döneminde de performanslarını arttırmaya devam ettiklerini göstermektedir.

Kaynak: Megep